Zuidwest Fryslan

In dit deel van Friesland gaan de weilanden met dijken, boerderijen en terpdorpen, de weidse meren en de pittoreske dorpen en stadjes abrupt over in de bossen en de beslotenheid van Gaasterland. Zuidelijk van Balk en oostelijk van Warns beginnen de heuvels die ooit door het landijs zijn opgestuwd en die tegen de oevers van het IJsselmeer eindigen als kliffen.

Lees verder

Kernkwaliteiten

Schaalcontrast van zeer open naar besloten

Middeleeuwse verkaveling, waterlopen en meren

Stuwwallen en terpen

Zuidwest Fryslan

Openheid en water stuiten in het zuidwesten van Fryslân ineens op reliëf en beslotenheid.

Ten zuiden van Sneek ligt het merendeel van de Friese Meren, waarvan het Fluessen en het Slotermeer tot de grootste horen. Eromheen liggen ook weer de veenweides die we van andere delen van Nederland kennen. Maar waar het Hollands-Utrechts veenweidegebied zich kenmerkt door langgerekte kavels, hebben ze hier een onregelmatige blokstructuur. Het gebied is vrijwel geheel in landbouwkundig gebruik. Temidden van het uitgestrekte kleiweidegebied duiken regelmatig boerderijen op, veelal gebouwd op een terp, want tot halverwege de middeleeuwen staken de Middelzee en de Marne – beide ‘uitlopers’ van de Waddenzee – ver Fryslân in, tot waar nu Sneek en Bolsward liggen. Overstromingen van het laaggelegen land kwamen dan ook regelmatig voor. Langs de randen van de Middelzee werden daarom zogenaamde Hemdijken opgeworpen om hoog binnenwater te keren. De dijken langs die oude zeegaten zijn nog in het landschap terug te vinden.

De dorpen en stadjes die veelal in de middeleeuwen zijn ontstaan, zijn bijna allemaal op het water gericht en door een stelsel van (trek)vaarten met elkaar verbonden. Pas veel later werd zuidwest Fryslân door wegen ontsloten. Slechts een enkele vaarweg is later gedempt en vervangen door een verharde weg. Voorbeelden van zulke nederzettingen zijn Balk, met zijn raadhuis uit 1615, IJlst, met zijn ‘overtuinen’ aan de gracht, en de Zuiderzeestad Stavoren, de oudste stad van Fryslân.

Een heel ander dorp is Oudemirdum, een esdorp met een brink. Oudemirdum ligt dan ook in Gaasterland, het heuvelachtige deel van Fryslân. De tot 12 meter hoge heuvels zijn restanten van stuwwallen die tijdens de twee laatste ijstijden zijn ontstaan en tot ‘aangestampte’ keileembulten zijn gevormd. Deze stuwwallen zijn daardoor minder hoog dan die van bijvoorbeeld de Veluwe. In de productie- en landgoedbossen die vanaf de 17de eeuw in Gaasterland zijn geplant, komen verschillende dassenburchten voor.

Tot de toeristische trekpleisters horen vooral de kliffen, de abrupte overgang waarmee de keileemruggen eindigen in het IJsselmeer. Een bekende is het Rode klif bij Warns, waar een grote zwerfkei is geplaatst met het opschrift: "Leaver dea as sleaf", oftewel: Liever dood dan leven als slaaf. Dit ter nagedachtenis aan de grote slag die de Friezen bij Warns tegen de Hollanders leverden.